Lễ hội Chilam Joshi

Mỗi tháng 5, khi đường tuyết lùi dần lên dãy Hindu Kush và các kênh tưới bắt đầu chảy đầy, người Kalash ở Chitral tổ chức Chilam Joshi, lễ hội mùa xuân mở ra năm nghi lễ của họ. Khoảng 4.000 người Kalash vẫn còn thực hành tôn giáo đa thần cổ xưa của mình, cộng đồng cuối cùng trong vùng còn làm vậy, và trong sáu ngày giữa tháng 5, ba thung lũng Bumburet, Rumbur và Birir của họ rộn ràng tiếng trống và những điệu múa vòng, còn những nhà nghỉ thì thơm mùi bánh mì óc chó nướng cho các nghi lễ thanh tẩy.

Lễ hội chào đón mùa xuân và cầu xin vị thần Goshidai bảo hộ cho các đàn gia súc trước khi chúng lên những đồng cỏ vùng cao. Đây cũng là, một cách công khai, một lễ hội tỏ tình. Trai gái múa cạnh nhau, bày tỏ tình cảm qua lời ca, và những cặp đôi nên duyên trong dịp Joshi được công bố vào lúc bế mạc. Phụ nữ mặc áo choàng đen piran với những vòng cổ hạt cườm nặng trĩu, dải băng đầu thường ngày susutr, và bên trên là kupas, một loại mũ đội đầu nghi lễ khâu đính vỏ ốc cauri và những chiếc cúc. Nếu bạn từng thấy một tấm ảnh từ miền bắc Pakistan, hẳn đó là ảnh một người phụ nữ đội chiếc mũ ấy.

Một truyền thuyết lãng mạn gắn người Kalash với những người lính của Alexander Đại đế. Nghiên cứu di truyền học không tìm thấy bằng chứng nào cho điều đó; cội nguồn của họ xa xưa hơn nhiều, một dòng dõi Ấn-Arya cổ đại đã trụ vững trong những thung lũng khép kín này rất lâu sau khi cả vùng xung quanh cải đạo. Điều có thật, và đã được kiểm chứng, là lịch mặt trời của họ: Suri Jagek, tập tục đọc mặt trời theo các đường sống núi để ấn định ngày gieo trồng và lễ hội, đã được UNESCO ghi danh năm 2018 là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

Chuyến tham quan có hướng dẫn viên của chúng tôi kéo dài từ 5 đến 7 ngày khởi hành từ Islamabad, sắp xếp để bạn đến đúng vào những ngày múa chính của lễ hội, và bố trí bạn lưu trú tại các nhà nghỉ do người Kalash điều hành ở Bumburet và Rumbur, để tiền của bạn ở lại với chính cộng đồng mà lễ hội của họ đã đưa bạn đến.

Chilam Joshi diễn ra từ 12 đến 17 tháng 5 năm 2027. Các ngày này khá ổn định từ năm này sang năm khác bởi lịch Kalash dựa trên mặt trời, do các trưởng lão ấn định qua việc quan sát mặt trời tại Suri Jagek, dù ngày khai mạc chính xác có thể xê dịch một hai ngày theo lời họ. Lễ hội diễn ra dần qua từng thung lũng trong sáu ngày, với đám đông lớn nhất ở các sân múa của Bumburet và những nghi lễ thân mật nhất ở Rumbur và Birir. Chúng tôi xác nhận lịch trình cuối cùng với các đầu mối liên lạc trong thung lũng khoảng hai tuần trước và điều chỉnh hành trình để bạn có mặt tại đúng sân múa vào đúng buổi chiều.

Lễ hội mở màn một cách lặng lẽ. Trẻ em dành một ngày đi hái bisha, một loài hoa núi màu vàng, từ những sườn đồi (Pushen Parik). Đêm hôm sau, vào khoảng 3 giờ sáng, chúng mang hoa đến Jestak Han, ngôi đền của nữ thần gia đình và dòng tộc, gỡ bỏ những trang trí của năm cũ và trang hoàng những cột gỗ chạm khắc bằng hoa tươi và cành óc chó, mỗi cành cho một thị tộc.

Rồi đến những ngày thanh tẩy, và mỗi thung lũng giữ nghi lễ riêng của mình. Ở Rumbur, Gul Parik ban phước cho những người mẹ và những đứa trẻ sinh ra kể từ ngày đông chí, với bánh mì óc chó linh thiêng nướng từ bột đã được thanh tẩy. Ở Bumburet, các thiếu nữ mang sữa dê đã được để dành trong mười ngày và đổ ra như lễ dâng rưới lên các điện thờ: nghi lễ sữa đã đặt tên cho Chilam Joshi.

Những ngày cuối thuộc về điệu múa. Satak Joshi, lễ hội nhỏ, dồn dần thành Gonna Joshi, lễ hội lớn: hàng giờ múa vòng tay nối tay theo nhịp trống, những bài cha rộn ràng xen kẽ với những bài dushak ai oán chậm rãi, những cành óc chó được tung qua đám đông trong nghi lễ Gandori. Lễ hội khép lại với Daginai, một bài tình ca bi thương do một chuỗi vũ công nắm tay nhau bằng một dải vải trình diễn. Du khách được chào đón tại các sân múa trong suốt thời gian này, và hướng dẫn viên của bạn sẽ cho biết khi nào nên quan sát, khi nào nên tham gia và khi nào nên cất máy ảnh đi.

Có hai cách để vào. PIA đã nối lại chuyến bay Islamabad đến Chitral vào năm 2025, một chặng bay 50 phút vượt qua đèo Lowari, nhưng chỉ hoạt động vào một số ngày hạn chế và rất dễ bị hủy khi có mây. Đường bộ là lựa chọn đáng tin cậy hơn: đường cao tốc đến Chakdara, rồi lên qua Dir và đường hầm Lowari, mất 10 đến 12 giờ từ điểm đầu đến điểm cuối. Từ thị trấn Chitral, các thung lũng cách 36 km đường đất dành cho xe jeep, khoảng hai giờ đi. Hiện tại du khách nước ngoài không cần NOC, nhưng bạn phải đăng ký hộ chiếu tại các trạm kiểm soát và trả một khoản phí vào thung lũng nhỏ dùng để tài trợ các dự án cộng đồng Kalash. Quy định ở vùng này hay thay đổi. Chúng tôi kiểm tra các yêu cầu hiện hành trước mỗi chuyến đi và lo liệu mọi giấy tờ trong khuôn khổ tour.

Đây là một chuyến tham quan văn hóa, không phải chuyến trekking. Việc đi lại chỉ là dạo bộ quanh bản làng ở độ cao 1.900 đến 2.200 m, phù hợp với bất kỳ ai có thể lực bình thường và lý tưởng cho các gia đình có trẻ nhỏ ham tìm hiểu. Các nhiếp ảnh gia sẽ có được chủ đề phong phú nhất ở Pakistan, với một quy tắc bất di bất dịch được nêu bên dưới. Hãy chuẩn bị tinh thần cho bụi đất, tiếng trống và những nhà nghỉ chật kín. Bữa ăn là bánh mì óc chó, đậu và cá hồi suối thay vì buffet khách sạn, và lễ hội thuộc về những người tổ chức nó; bạn là khách của lễ hội, không phải khán giả của nó.

Nếu bạn muốn đến các thung lũng Kalash mà không có đám đông lễ hội, chuyến Trải nghiệm Văn hóa Thung lũng Kalash của chúng tôi đi cùng tuyến đường vào những tháng yên tĩnh hơn, còn chuyến Lễ hội Kalash của chúng tôi bao quát cả lễ hội Uchal mùa hè và Choimus mùa đông.

Chilam Joshi nay thu hút hàng nghìn du khách trong nước vào những thung lũng vốn là nơi sinh sống của khoảng 4.000 người, và người Kalash phải gánh chịu cái giá của sự chú ý đó. Chúng tôi tuân theo các quy tắc do chính các gia đình chủ nhà đặt ra. Luôn xin phép trước khi chụp ảnh bất kỳ ai, đặc biệt là phụ nữ; nhiều người sẽ đồng ý ở sân múa nhưng từ chối ở nơi khác, và cả hai câu trả lời đều cần được tôn trọng. Một số nghi lễ không dành cho người ngoài, và hướng dẫn viên của bạn sẽ nói thẳng điều đó. Chúng tôi lưu trú tại các nhà nghỉ thuộc sở hữu của người Kalash và thuê chủ nhà cũng như tài xế địa phương khi có thể. Nhóm chỉ gồm mười người trở xuống. Đừng dùng đèn flash trong các nghi lễ và hãy chừa không gian cho các vũ công.

Chúng tôi đã tổ chức các chuyến đi mùa lễ hội đến các thung lũng Kalash từ năm 2015, có mối quan hệ lâu dài với các gia đình nhà nghỉ ở Brun và Grom, và xác nhận lịch nghi lễ qua những người sống ngay tại đó chứ không phải qua các bài blog của năm ngoái. Đơn vị lữ hành được cấp phép, xe dẫn động bốn bánh trên những con đường thung lũng, và một hướng dẫn viên biết chính xác khi nào nghi lễ sữa bắt đầu bởi chính gia đình chủ nhà của anh ấy đang thực hiện nó.